Gia đình anh Quang đã có thư chấp thuận về nguyên tắc cho hồ sơ quốc tịch Caribe, và cần chuyển khoản quyên góp trong vài tuần. Tới ngân hàng, câu đầu tiên giao dịch viên hỏi là: "Anh chuyển theo mục đích gì?" Không có ô nào trên tờ đơn ghi "đầu tư định cư". Đây là chỗ nhiều gia đình bị động nhất, vì người tư vấn ở nước ngoài lo hồ sơ bên kia, còn việc đưa tiền ra khỏi Việt Nam đúng luật thì không ai nói tới.
- Người cư trú ở Việt Nam chỉ được mua, chuyển ngoại tệ ra nước ngoài cho những mục đích pháp luật cho phép, qua ngân hàng được phép kinh doanh ngoại hối.
- Chuyển tiền một chiều của cá nhân — gồm cả chuyển tiền khi định cư ở nước ngoài — do Thông tư 20/2022/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước hướng dẫn.
- Đầu tư ra nước ngoài theo nghĩa lập hoặc góp vốn vào doanh nghiệp phải có Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài theo Luật Đầu tư 2020.
- Mang ngoại tệ tiền mặt trên 5.000 USD hoặc tương đương khi xuất cảnh phải khai báo hải quan.
Nguyên tắc gốc: tiền ra phải có mục đích
Khung chung là Pháp lệnh Ngoại hối, ban hành năm 2005 và sửa năm 2013. Theo đó, giao dịch vãng lai và chuyển tiền một chiều ra nước ngoài phải có mục đích được phép, có giấy tờ chứng minh, và đi qua tổ chức tín dụng được phép. Ngân hàng thương mại là bên kiểm tra giấy tờ và chịu trách nhiệm trước Ngân hàng Nhà nước. Vì vậy, câu "anh chuyển theo mục đích gì" không phải thủ tục cho có: nếu ngân hàng không xếp được khoản chuyển vào một mục đích hợp lệ, họ không được chuyển.
Khung thứ nhất: chuyển tiền một chiều của cá nhân
Thông tư 20/2022/TT-NHNN hướng dẫn việc người cư trú mua, chuyển, mang ngoại tệ ra nước ngoài cho các mục đích một chiều: học tập, chữa bệnh, công tác, du lịch, trả phí và lệ phí cho nước ngoài, trợ cấp thân nhân, chuyển tiền thừa kế, và chuyển tiền khi định cư ở nước ngoài.
Điểm mấu chốt của nhánh định cư: ngân hàng yêu cầu giấy tờ chứng minh người chuyển đã được phép định cư — thẻ thường trú, thị thực định cư hay giấy tờ tương đương do nước ngoài cấp — cùng giấy tờ chứng minh nguồn tiền hợp pháp. Với định cư theo diện đầu tư, điều này tạo ra một vòng lẩn quẩn: khoản đầu tư phải chuyển trước khi có quyền cư trú, còn nhánh chuyển tiền định cư thường áp dụng sau khi đã có quyền đó. Đây là lý do không nên giả định rằng nhánh định cư giải quyết được khoản vốn ban đầu.
Khung thứ hai: đầu tư ra nước ngoài
Luật Đầu tư 2020 và Nghị định 31/2021/NĐ-CP cho phép cá nhân Việt Nam đầu tư ra nước ngoài qua các hình thức như thành lập tổ chức kinh tế, góp vốn hoặc mua cổ phần. Nhà đầu tư phải xin Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài — cơ quan cấp trước đây là Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nay đã nhập vào Bộ Tài chính sau đợt sắp xếp bộ năm 2025 — rồi mở tài khoản vốn đầu tư và đăng ký giao dịch ngoại hối theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
Khung này hợp với những đường định cư có doanh nghiệp thật ở nước ngoài: mở công ty theo diện Quản lý kinh doanh của Nhật Bản, góp vốn kinh doanh theo diện E-2, hay đầu tư vào một doanh nghiệp. Với vốn góp vào dự án EB-5 qua trung tâm vùng, hoặc mua nhà để ở, việc xếp vào khung nào là câu hỏi cần luật sư Việt Nam trả lời cho từng trường hợp, vì Điều 54 Luật Đầu tư xếp kinh doanh bất động sản vào nhóm ngành đầu tư ra nước ngoài có điều kiện, và nhà đầu tư trong ngành này phải là doanh nghiệp — cá nhân không đứng tên được.
Những khoản không vừa khung nào
Thông tư 20/2022 không có mục nào đặt tên cho khoản đầu tư để lấy quốc tịch hay thẻ cư trú. Khoản quyên góp vào quỹ nhà nước Caribe, hay tiền mua một căn hộ để lấy thẻ cư trú, không phải là "đầu tư kinh doanh" theo nghĩa của Luật Đầu tư, và cũng chưa phải chuyển tiền định cư vì gia đình chưa có quyền cư trú. Thực tế, cách xử lý tuỳ hồ sơ và tuỳ cách ngân hàng đánh giá giấy tờ. Bài này không đưa ra một con đường chung, vì không có một hướng dẫn chính thức nào đặt tên cho trường hợp này. Việc đúng là hỏi phòng thanh toán quốc tế của ngân hàng và một luật sư Việt Nam trước khi ký hợp đồng ở nước ngoài, không phải sau.
Một số gia đình đã có tài sản hợp pháp ở nước ngoài từ trước — tài khoản lập khi con đi du học, thu nhập từ công việc ở nước ngoài, hay khoản thừa kế ở nước ngoài. Dùng nguồn đó thường đơn giản hơn, miễn là chính nguồn đó có giấy tờ.
Những đường không nên đi
- Chuyển qua dịch vụ "chuyển tiền ngầm" hay qua tài khoản người lạ: vi phạm quy định ngoại hối Việt Nam, và làm đứt chuỗi chứng minh nguồn tiền mà chính chương trình định cư đòi hỏi.
- Chia nhỏ khoản chuyển thành nhiều lần dưới các mục đích không đúng sự thật, như "trợ cấp thân nhân": khai sai mục đích là vi phạm, và hồ sơ di trú phía bên kia thường hỏi đúng những khoản lẻ đó.
- Mang tiền mặt qua cửa khẩu: vượt mức phải khai báo hải quan, và một khoản vốn đến dự án bằng tiền mặt gần như không chứng minh được đường đi.
- Đổi qua tài sản số: không phải kênh chuyển tiền hợp pháp ra nước ngoài, và phần lớn cơ quan di trú coi đây là cờ đỏ trong thẩm định nguồn tiền.
Thêm một lớp nữa: Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 buộc ngân hàng nhận biết khách hàng và báo cáo giao dịch đáng ngờ. Một khoản chuyển lớn, gấp, với giải thích không khớp giấy tờ là đúng kiểu giao dịch hệ thống được thiết kế để chú ý.
Thứ tự nên làm
Ngay khi chọn chương trình, trước khi ký bất cứ hợp đồng nào: liệt kê khoản sẽ chuyển, thời điểm, tài khoản nhận; mang danh sách đó tới ngân hàng nơi gia đình có lịch sử giao dịch lâu nhất; hỏi luật sư Việt Nam về khung pháp lý phù hợp; rồi mới đặt lịch nộp hồ sơ. Bài mục tiêu dự phòng và danh sách chương trình giúp xác định khoản cần chuyển lớn tới đâu. Quy định ngoại hối được Ngân hàng Nhà nước điều chỉnh theo từng thời kỳ; mọi chi tiết thủ tục phải lấy từ ngân hàng thương mại và văn bản hiện hành tại thời điểm chuyển.
Có tài khoản ngoại tệ rồi thì chuyển đi tự do được không?
Không. Có ngoại tệ trong tài khoản không đồng nghĩa với được chuyển ra nước ngoài tuỳ ý; mỗi lần chuyển vẫn phải có mục đích được phép và giấy tờ tương ứng.
Đã có thẻ thường trú nước ngoài thì chuyển tiền định cư thế nào?
Theo hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước, người được phép định cư ở nước ngoài có thể chuyển tiền qua ngân hàng khi xuất trình giấy tờ chứng minh quyền định cư và nguồn tiền hợp pháp. Danh mục giấy tờ cụ thể hỏi tại ngân hàng sẽ thực hiện.
Nhờ người thân ở nước ngoài trả hộ khoản đầu tư có được không?
Về phía hồ sơ định cư, khoản đó trở thành tiền tặng cho và phải chứng minh nguồn tiền của người thân. Về phía Việt Nam, việc hoàn trả lại cho người thân bằng chuyển tiền ra nước ngoài vẫn phải theo quy định ngoại hối. Cần luật sư xem cả hai đầu.
Mang tiền mặt khi xuất cảnh tối đa bao nhiêu?
Trên 5.000 USD hoặc tương đương phải khai báo hải quan cửa khẩu. Ngoài việc khai báo, mang tiền mặt để làm vốn đầu tư khiến hồ sơ nguồn tiền phía nước ngoài rất khó giải trình.
