Chị Mai có con trai 14 tuổi, học giỏi toán, và mong con học đại học ở Mỹ. Chị đứng giữa hai lựa chọn: lo định cư ngay để con vào lớp 9 ở Mỹ như học sinh bản xứ, hoặc để con học hết phổ thông ở Việt Nam rồi đi du học. Bạn bè chị đi đường thứ hai, con học xong vẫn phải xin thị thực sinh viên, đóng học phí sinh viên quốc tế, và ra trường thì lo thị thực lao động. Câu hỏi của chị không phải "nước nào" mà là "lúc nào".
- Con đi theo hồ sơ EB-5 và E-2 phải dưới 21 tuổi và chưa kết hôn; luật CSPA chỉ giữ tuổi được một phần.
- Học phí đại học công lập ở Mỹ chia theo tình trạng cư trú bang; người có thẻ xanh có thể hưởng mức cư trú khi đáp ứng điều kiện của bang.
- Người có thẻ xanh được xét hỗ trợ tài chính sinh viên liên bang; sinh viên quốc tế thì không.
- Hộ chiếu Caribe không cho con quyền học như người bản xứ ở Mỹ hay châu Âu.
Định cư và du học khác nhau ở đâu với con
Con du học là sinh viên quốc tế: học bằng thị thực, đóng học phí quốc tế, quyền làm thêm và quyền ở lại sau tốt nghiệp bị giới hạn. Con có thẻ xanh hay thẻ cư trú là người cư trú: học ở trường công từ phổ thông, xét học phí theo cư trú, ở lại làm việc sau khi ra trường không cần thêm thị thực.
Ở Mỹ, khác biệt rõ nhất là học phí: trường đại học công lập của bang thu mức thấp hơn nhiều cho người cư trú bang. Người có thẻ xanh, sống ở bang đó đủ thời gian bang yêu cầu, thường được xếp mức cư trú. Người có thẻ xanh cũng được nộp đơn hỗ trợ tài chính liên bang. Với gia đình có hai con, khoản chênh lệch học phí qua bốn năm đại học là một phần đáng kể của bài toán.
Tuổi 21: mốc quyết định với đường Mỹ
Con chỉ đi theo hồ sơ EB-5 khi dưới 21 tuổi và chưa kết hôn. Luật bảo vệ tình trạng trẻ em (CSPA) trừ đi một phần thời gian hồ sơ chờ xét, nhưng không cứu được trường hợp hàng chờ visa dài. Con chị Mai 14 tuổi còn khoảng bảy năm — đủ cho EB-5 nếu nộp sớm và chọn dự án có hàng chờ ngắn. Gia đình có con 18, 19 tuổi thì phải tính kỹ hơn nhiều, có khi phải cho con một khoản đầu tư riêng.
Đường E-2 qua quốc tịch đầu tư còn gắt hơn: con mất diện phụ thuộc ngay ở tuổi 21, và với quy định ba năm cư trú ở nước thứ hai từ cuối 2022, nhiều gia đình sang tới Mỹ thì con đã gần 21.
Đi sớm: được gì, mất gì
Đi khi con còn ở cấp hai cho con thời gian học tiếng, hoà nhập, và xây hồ sơ đại học như học sinh bản xứ. Con có thẻ cư trú từ sớm tránh hẳn chuyện thị thực sinh viên. Đổi lại, cha mẹ phải sống thật ở nước đó, ít nhất một người. Với EB-5, đó là điều kiện để giữ thẻ xanh. Với gia đình mà bố vẫn phải điều hành công việc ở Việt Nam, mô hình "mẹ và con ở, bố bay qua lại" phổ biến, nhưng phải tính tới yêu cầu giữ thường trú của chính người bố.
Chờ con học xong phổ thông: được gì, mất gì
Cha mẹ giữ được công việc, con học hết phổ thông trong môi trường quen thuộc. Nhưng con đi theo đường du học, và nếu sau này gia đình mới định cư thì con có thể đã quá tuổi phụ thuộc. Một số gia đình chọn đi giữa: lo thẻ cư trú cho cả nhà sớm, nhưng chỉ chuyển sang khi con vào cấp ba hoặc đại học. Cách này hợp với chương trình không bắt buộc sống tại chỗ trong giai đoạn đầu — như thị thực vàng Hy Lạp — và kém hợp với thẻ xanh Mỹ.
Châu Âu cho con: thẻ cư trú không phải lúc nào cũng là học phí bản xứ
Có thẻ cư trú ở Bồ Đào Nha, Hy Lạp hay Hungary, con được học trường phổ thông của nước đó. Ở bậc đại học, học phí và quyền nhập học của người không có quốc tịch EU tuỳ từng nước và từng trường: có nơi tính theo tình trạng cư trú, có nơi tính theo quốc tịch. Đừng giả định "có thẻ là học như công dân EU". Hỏi thẳng trường mà con nhắm tới, bằng văn bản. Thêm một điều: ngôn ngữ giảng dạy ở trường công thường là tiếng của nước đó; trường quốc tế dạy tiếng Anh thì học phí riêng.
Hộ chiếu Caribe không giải được bài toán của con
Đây là hiểu nhầm phổ biến. Hộ chiếu Grenada hay St Kitts và Nevis giúp con đi du lịch châu Âu, Anh không cần xin thị thực trước, nhưng con học đại học ở đó vẫn phải xin thị thực sinh viên như mọi người nước ngoài, và đóng học phí quốc tế. Với con, quốc tịch Caribe chỉ có ích ở những điểm phụ: đi lại thuận hơn, một số nơi xét thị thực sinh viên nhẹ nhàng hơn hộ chiếu Việt Nam.
Chọn theo tuổi con
- Con dưới 10 tuổi: có thời gian; chương trình không bắt buộc sống tại chỗ để giữ quyền, chuyển sang khi con lớn hơn.
- Con 11–15 tuổi: giai đoạn tốt nhất để đi; nếu nhắm Mỹ, EB-5 nộp sớm để giữ tuổi.
- Con 16–19 tuổi: đường Mỹ qua EB-5 cần tính tuổi rất kỹ; đường du học có khi thực tế hơn.
- Con từ 20 tuổi: xét con như một hồ sơ riêng.
Chọn mục tiêu định cư vì con trên cố vấn AIDinhCu.com, kết quả ưu tiên chương trình cư trú ở nơi có nền giáo dục mạnh. Chi tiết có ở trang EB-5 vùng ưu tiên và thị thực vàng Bồ Đào Nha. Quy định về tuổi phụ thuộc và học phí thay đổi theo luật và theo trường; hãy đối chiếu với cơ quan di trú và trường cụ thể.
Con 19 tuổi còn kịp đi theo EB-5 không?
Có thể, tuỳ hàng chờ visa và cách tính tuổi theo CSPA, nhưng rủi ro cao. Luật sư di trú Mỹ cần tính cụ thể trước khi nộp; nhiều gia đình chọn đầu tư riêng cho con để chắc chắn.
Có thẻ xanh có được học phí cư trú ngay không?
Không ngay. Mỗi bang có quy định thời gian sống tại bang trước khi được xếp mức cư trú, thường tính từ khi gia đình chuyển đến và có ý định ở lại. Hỏi phòng tuyển sinh của trường cụ thể.
Con có quốc tịch Caribe có được học phí như công dân Anh không?
Không. Học phí ở Anh tính theo tình trạng cư trú và nhập cư, không theo việc được miễn thị thực du lịch. Con vẫn là sinh viên quốc tế.
Mẹ ở cùng con, bố ở Việt Nam có giữ được thẻ xanh không?
Mẹ và con sống ở Mỹ thì giữ được. Người bố nếu sống chủ yếu ở Việt Nam thì thẻ xanh của bố có rủi ro bị xem là bỏ; giấy phép tái nhập chỉ giúp trong thời hạn tối đa hai năm.
