Hai chị em nhà họ Trần cùng có 300.000 USD, cùng muốn "có giấy tờ nước ngoài", và chọn hai đường khác nhau. Chị lấy quốc tịch Dominica qua đầu tư; em lấy thẻ thường trú Malta. Năm năm sau, chị vẫn sống ở Đà Nẵng, cầm hộ chiếu Dominica đi châu Âu, Anh, Singapore không phải xin thị thực trước. Em vẫn sống ở Hà Nội, nhưng hai đứa con có quyền chuyển sang Malta học bất cứ lúc nào. Không ai chọn sai. Hai người cần hai thứ khác nhau, và chỉ nhìn ra khi hiểu quốc tịch và thường trú khác nhau ở đâu.
- Quốc tịch cho hộ chiếu, quyền sống vô thời hạn ở nước đó và thường truyền cho con theo luật nước đó.
- Thường trú cho quyền sống, học, thường cả làm việc ở một nước, nhưng không cho hộ chiếu và có điều kiện để giữ.
- Việt Nam không tự động tước quốc tịch khi công dân nhập quốc tịch nước khác qua đầu tư.
- Thẻ xanh Mỹ có thể bị xem là từ bỏ nếu ở ngoài nước Mỹ quá lâu; giấy phép tái nhập có hạn tối đa hai năm.
Quốc tịch: cuốn hộ chiếu và quyền không bị đòi về
Có quốc tịch, gia đình là công dân: có hộ chiếu, có quyền về nước đó bất cứ lúc nào, không phải gia hạn thẻ. Với quốc tịch Caribe qua đầu tư, lợi ích dùng hằng ngày là hộ chiếu: đi được khối Schengen, Vương quốc Anh và nhiều nước khác mà hộ chiếu Việt Nam phải xin thị thực trước.
Mặt trái ít nói: phần lớn gia đình không bao giờ sống ở Dominica hay St Kitts và Nevis. Quốc tịch ở đây là một công cụ đi lại, không phải một nơi để về. Và quyền đi lại không phải của riêng gia đình quyết định: Liên minh châu Âu đã ngừng miễn thị thực cho hộ chiếu Vanuatu, nên giá trị của một hộ chiếu đầu tư phụ thuộc vào cách nước đó thẩm định người được cấp.
Thường trú: quyền sống thật, nhưng kèm điều kiện
Thường trú hay cư trú dài hạn cho quyền sống ở chính nước đó: thuê nhà, đăng ký học cho con, dùng dịch vụ y tế theo quy định, và tuỳ chương trình là quyền làm việc. Thường trú Malta, thị thực vàng Hy Lạp hay thẻ xanh Mỹ đều thuộc nhóm này.
Đổi lại, thường trú luôn đi kèm điều kiện để giữ, và mỗi nước một kiểu:
- Thẻ xanh Mỹ đòi lấy Mỹ làm nơi sống chính. Ở ngoài nước Mỹ trên một năm mà không có giấy phép tái nhập thường bị xem là đã bỏ thường trú.
- Thị thực vàng Hy Lạp không bắt buộc sống tại chỗ, nhưng phải giữ khoản đầu tư và gia hạn theo kỳ.
- Bồ Đào Nha nhánh quỹ đòi có mặt vài ngày mỗi năm theo quy định gia hạn.
- Thường trú Malta cấp thẳng quyền thường trú, không gia hạn theo kỳ, nhưng phải duy trì các điều kiện của chương trình.
Con cái: chỗ khác nhau lớn nhất
Con của công dân thường được nhận quốc tịch theo cha mẹ, theo luật từng nước. Với quốc tịch Caribe, con sinh sau khi cha mẹ có quốc tịch thường được đăng ký thêm theo thủ tục riêng của nước đó. Nhưng quốc tịch Caribe không giúp con học như người bản xứ ở Mỹ hay châu Âu; con vẫn là sinh viên quốc tế.
Ngược lại, thường trú ở một nước phát triển cho con quyền học ở trường công nước đó và mở đường tới đại học trong nước. Thẻ xanh Mỹ còn cho con quyền hưởng mức học phí dành cho người cư trú bang khi đáp ứng điều kiện cư trú của bang. Với chị Mai có con 14 tuổi, đây là chỗ thường trú thắng quốc tịch đầu tư.
Quốc tịch Việt Nam: giữ hay mất
Đây là câu hỏi gần như gia đình nào cũng đặt. Luật Quốc tịch Việt Nam không tự động tước quốc tịch khi công dân nhập quốc tịch nước khác; người có thêm quốc tịch đầu tư vẫn là công dân Việt Nam, trừ khi tự xin thôi hoặc nước kia bắt buộc thôi. Phần lớn chương trình Caribe và Thổ Nhĩ Kỳ không đòi thôi quốc tịch gốc. Thường trú thì càng không đụng tới quốc tịch Việt Nam. Còn với những nước buộc người nhập tịch thường lệ phải thôi quốc tịch cũ, nếu sau này gia đình đi từ thường trú lên nhập tịch, chuyện giữ hay mất quốc tịch Việt Nam cần xem lại vào lúc đó. Chi tiết về song quốc tịch có ở AIDiTru.com.
Từ thường trú lên quốc tịch: đường dài hơn quảng cáo
Nhiều tờ rơi viết "có thẻ châu Âu, năm năm sau có hộ chiếu châu Âu". Thực tế, nhập tịch hầu như luôn đòi cư trú thật nhiều năm, thường kèm thi ngôn ngữ và hội nhập. Thị thực vàng Hy Lạp không bắt buộc ở, nên cũng khó dùng làm nền nhập tịch nếu gia đình không sống ở đó. Luật quốc tịch Bồ Đào Nha đang được sửa theo hướng kéo dài thời gian cư trú. Thẻ xanh Mỹ dẫn tới quốc tịch Mỹ sau năm năm thường trú, nhưng là năm năm sống ở Mỹ.
Chọn theo câu hỏi nào
Một câu hỏi tách được hai đường: trong mười năm tới, gia đình muốn sống ở đâu? Nếu vẫn là Việt Nam và cần đi lại thuận tiện, quốc tịch đầu tư hợp hơn. Nếu muốn có quyền chuyển đến một nước cụ thể, nhất là vì con, thường trú ở chính nước đó mới là thứ cần. Cố vấn trên AIDinhCu.com tính khác nhau này qua luật L09 — đường lên quốc tịch và luật L03 — thời gian sống tại chỗ. Điều kiện từng chương trình thay đổi theo luật mỗi nước; hãy đối chiếu với cơ quan di trú chính thức trước khi quyết định.
Có quốc tịch Caribe rồi có được sống ở châu Âu không?
Không. Hộ chiếu Caribe cho vào khối Schengen ngắn hạn, tối đa 90 ngày trong 180 ngày, không cho quyền cư trú. Muốn sống ở châu Âu cần thẻ cư trú của một nước châu Âu.
Thường trú có mất được không?
Có. Thẻ xanh Mỹ có thể bị xem là bỏ nếu sống ở ngoài nước Mỹ lâu; thị thực vàng mất nếu rút khoản đầu tư hoặc không gia hạn; một số thẻ đòi có mặt tối thiểu. Quốc tịch thì khó mất hơn nhiều, trừ trường hợp bị thu hồi theo luật nước cấp.
Có cả hai cùng lúc được không?
Được. Nhiều gia đình lấy quốc tịch Caribe để đi lại và thêm thẻ cư trú châu Âu để có nơi sống. Hai chương trình xét độc lập, mỗi bên có hồ sơ nguồn tiền riêng.
Có quốc tịch nước ngoài có phải bỏ quốc tịch Việt Nam không?
Luật Việt Nam không tự động tước quốc tịch khi nhập quốc tịch khác. Việc có phải thôi quốc tịch Việt Nam hay không phụ thuộc vào yêu cầu của nước cấp quốc tịch mới, nên cần kiểm với từng nước.
