Gia đình anh Quang có thẻ thị thực vàng Hy Lạp được ba năm nhưng vẫn sống ở Sài Gòn. Con gái 16 tuổi muốn học đại học ở Hà Lan, và cả nhà tin rằng tấm thẻ sẽ giúp con được đóng học phí như sinh viên châu Âu. Tin đó sai, và là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất của gia đình Việt có thẻ cư trú châu Âu. Tấm thẻ có giá trị thật cho việc học của con — nhưng ở những chỗ khác với điều nhiều người nghĩ.
- Thẻ cư trú do một nước cấp không biến người giữ thẻ thành công dân Liên minh châu Âu.
- Muốn học dài hạn ở nước EU khác, con vẫn phải xin giấy phép cư trú du học của nước đó.
- Thường trú dài hạn EU, có sau năm năm cư trú hợp pháp và liên tục, mới cho quyền đối xử bình đẳng về giáo dục ở nước cấp.
- Trường công phổ thông ở nước cấp thẻ thường mở cho trẻ cư trú hợp pháp; rào cản lớn nhất là ngôn ngữ.
Tấm thẻ là của một nước, không phải của cả châu Âu
Thị thực vàng Hy Lạp, Bồ Đào Nha hay thường trú Malta là giấy phép cư trú quốc gia. Nó cho quyền sống ở nước cấp, và cho quyền đi lại ngắn hạn trong khối Schengen theo luật 90 ngày trong 180 ngày. Nó không cho quyền định cư, làm việc hay học dài hạn ở Đức, Pháp, Hà Lan.
Với đại học, các nước phân loại sinh viên theo quốc tịch hoặc theo tình trạng cư trú tại chính nước đó, không theo thẻ của nước khác. Con gái anh Quang nộp vào một trường ở Hà Lan sẽ được xếp vào nhóm sinh viên ngoài EU, đóng mức học phí của nhóm này và xin giấy phép cư trú du học như mọi sinh viên quốc tế.
Nơi tấm thẻ thật sự có giá trị: trường ở chính nước cấp
Ở nước cấp thẻ, trẻ cư trú hợp pháp nhìn chung được vào trường công phổ thông như trẻ bản xứ. Câu hỏi thật là ngôn ngữ: trường công ở Hy Lạp dạy bằng tiếng Hy Lạp, ở Bồ Đào Nha bằng tiếng Bồ Đào Nha. Một đứa trẻ 7 tuổi thường bắt kịp sau một hai năm; một thiếu niên 14 tuổi chuyển từ chương trình Việt Nam sang sẽ vất vả hơn nhiều.
Vì thế phần lớn gia đình Việt sống thật ở Athens, Lisbon hay Malta chọn trường quốc tế dạy bằng tiếng Anh, theo chương trình Tú tài Quốc tế (IB) hoặc chương trình Anh. Malta có lợi thế riêng: tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức, nên cả trường công lẫn trường tư đều dễ tiếp cận hơn với trẻ từ Việt Nam.
Đại học ở nước cấp thẻ: điều kiện "cư trú thật"
Đại học công ở nhiều nước Nam Âu có học phí thấp với người cư trú, và có quy định riêng cho người nước ngoài sống hợp pháp tại chỗ. Ý cho người nước ngoài cư trú hợp pháp tiếp cận đại học theo cùng điều kiện với công dân Ý, và học phí ở nhiều trường công tính theo thu nhập gia đình. Bồ Đào Nha có quy chế sinh viên quốc tế với mức học phí riêng, nhưng loại ra những người đã cư trú hợp pháp ở Bồ Đào Nha đủ một số năm trước khi nhập học.
Mấu chốt chung: các quy định này xét cư trú thật, không chỉ việc cầm thẻ. Gia đình giữ thẻ để dự phòng, sống ở Việt Nam, thường không chứng minh được thời gian cư trú cần thiết. Hy Lạp có thêm một lớp khác: đại học công dạy bằng tiếng Hy Lạp, tuyển sinh qua kỳ thi quốc gia, nên với học sinh Việt, lựa chọn thực tế là các chương trình dạy bằng tiếng Anh, thường có học phí.
Thường trú dài hạn EU: cánh cửa thật cho việc học ở nước khác
Liên minh châu Âu có Chỉ thị 2003/109/EC về người cư trú dài hạn. Người nước ngoài sống hợp pháp và liên tục năm năm tại một nước thành viên có thể xin tư cách này. Người có tư cách thường trú dài hạn EU được đối xử bình đẳng với công dân nước cấp về giáo dục và học bổng, và có quyền chuyển sang nước thành viên khác để học hoặc làm việc theo thủ tục đơn giản hơn.
Nhưng điều kiện năm năm là năm năm sống thật, với giới hạn về thời gian vắng mặt. Gia đình chỉ ghé châu Âu vài tuần mỗi năm để giữ thẻ không tích luỹ được thời gian này. Đây là lý do một tấm thẻ dự phòng và một kế hoạch học tập ở châu Âu thường không đi cùng nhau.
Vậy tấm thẻ giúp gì cho con khi gia đình vẫn ở Việt Nam
- Đi lại dễ: con đi thăm trường, dự trại hè, phỏng vấn ở các nước Schengen mà không xin thị thực ngắn hạn mỗi lần.
- Một phương án chuyển cả nhà sang khi cần, không phải bắt đầu hồ sơ từ con số không.
- Học phổ thông ở nước cấp nếu một phụ huynh sẵn sàng sang ở cùng con.
Với gia đình anh Quang, có hai hướng rõ ràng. Hoặc chấp nhận con là sinh viên quốc tế ở Hà Lan và xin giấy phép du học như mọi người. Hoặc cho con học đại học bằng tiếng Anh ngay tại Hy Lạp, tận dụng tấm thẻ đang có. Cả hai đều hợp lý, miễn là quyết định dựa trên điều tấm thẻ thật sự cho phép.
Lên kế hoạch học tập trước khi chọn thẻ
Nếu việc học của con là động lực chính, hãy mở trang định cư vì con trên AIDinhCu.com, rồi so thị thực vàng Bồ Đào Nha với thường trú Malta. Quy chế học phí và tuyển sinh do từng trường và từng nước quy định, và thay đổi theo năm; hãy hỏi thẳng phòng tuyển sinh của trường dự định nộp.
Có thẻ thị thực vàng Hy Lạp thì con học ở Đức như sinh viên EU được không?
Không. Thẻ Hy Lạp không phải quốc tịch EU. Con sẽ là sinh viên ngoài EU ở Đức và phải xin giấy phép cư trú du học của Đức.
Con học trường công ở Bồ Đào Nha có mất phí không?
Trường công phổ thông mở cho trẻ cư trú hợp pháp như trẻ bản xứ. Chi phí chính là thời gian học tiếng Bồ Đào Nha, nên nhiều gia đình chọn trường quốc tế trong giai đoạn đầu.
Thường trú dài hạn EU có tự động sau năm năm giữ thẻ không?
Không tự động. Phải xin, và phải chứng minh năm năm cư trú hợp pháp, liên tục, cùng các điều kiện về thu nhập và bảo hiểm. Thời gian giữ thẻ mà không sống tại chỗ thường không được tính.
Malta có lợi gì cho con so với Hy Lạp và Bồ Đào Nha?
Tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức ở Malta, nên trẻ từ Việt Nam vào trường dễ hơn, không phải học thêm một ngôn ngữ mới trước khi theo kịp bài vở.
