Rủi ro chính sách là thứ không ai ghi trong tờ rơi: chương trình bạn chọn hôm nay có thể không còn tồn tại khi hồ sơ của bạn được xét. Mười năm qua, nhiều nước đã đóng hoặc cắt bớt chương trình đầu tư định cư, có nơi chỉ báo trước vài tháng. Điều đáng học không phải là danh sách nước đóng cửa, mà là cách mỗi nước đối xử với ba nhóm người: người đã có thẻ, người đã nộp đang chờ, và người đang chuẩn bị nộp.
- Tây Ban Nha chấm dứt thị thực vàng từ 03/04/2025 theo Luật tổ chức 1/2025; người đang giữ thẻ được gia hạn theo luật cũ.
- Bồ Đào Nha bỏ nhánh bất động sản năm 2023 nhưng giữ quyền gia hạn cho người đã có thẻ theo nhánh này.
- Ngày 29/04/2025, Toà Công lý Liên minh châu Âu phán quyết chương trình quốc tịch đầu tư của Malta trái luật EU.
- Năm 2014, Canada dùng luật để huỷ khoảng 59.000 hồ sơ đầu tư liên bang đang tồn, trả lại phí nộp.
Kịch bản nhẹ nhất: người đã có thẻ được giữ nguyên
Khi Tây Ban Nha bỏ thị thực vàng, luật cho nhận hồ sơ tới hết ngày 02/04/2025. Người đã được cấp giữ thẻ tới hết hạn, và việc gia hạn được xét theo luật có hiệu lực lúc cấp lần đầu. Gia đình đang giữ thẻ không mất gì ngay, nhưng mất một thứ khó thấy: quyền đó không còn được chính sách mới "nuôi". Mỗi lần gia hạn là một lần phụ thuộc vào cách cơ quan di trú diễn giải điều khoản chuyển tiếp.
Bồ Đào Nha cũng theo hướng tương tự khi bỏ nhánh mua bất động sản trong gói luật nhà ở năm 2023: người đã có thị thực vàng theo nhánh này vẫn được gia hạn; nhánh quỹ đầu tư và một số nhánh khác còn mở cho người mới. Với người chuẩn bị nộp, cánh cửa bất động sản đóng lại ngay.
Kịch bản giữa: hồ sơ đang chờ bị đóng băng
Người Việt từng nộp EB-5 qua trung tâm vùng nhớ rõ giai đoạn từ 30/06/2021 tới 15/03/2022: chương trình trung tâm vùng hết hạn vì Quốc hội Mỹ chưa gia hạn, và USCIS ngừng xét các hồ sơ thuộc diện này. Tiền đã chuyển, dự án đã chạy, nhưng hồ sơ đứng yên gần chín tháng cho tới khi Đạo luật Cải cách và Liêm chính EB-5 được ký. Luật năm 2022 sau đó thêm điều khoản bảo vệ hồ sơ đã nộp nếu chương trình lại hết hạn trong tương lai, nhưng điều khoản này cũng có mốc thời gian của nó — cần hỏi luật sư hồ sơ của mình có thuộc diện được bảo vệ không.
Kịch bản nặng nhất: hồ sơ bị trả về
Ngày 11/02/2014, Canada công bố bỏ chương trình nhà đầu tư nhập cư liên bang. Tháng 6/2014, luật được thông qua huỷ luôn các hồ sơ đang tồn — khoảng 59.000 hồ sơ, phần lớn của nhà đầu tư Trung Quốc, nhiều người đã chờ nhiều năm. Canada trả lại phí nộp hồ sơ, nhưng không trả lại được thời gian, cơ hội, và chi phí luật sư, dịch vụ đã trả. Đây là ví dụ rõ nhất rằng "đã nộp" không có nghĩa là "đã có quyền".
Khi toà án đóng cửa thay chính phủ
Malta là trường hợp khác. Chính phủ không muốn đóng, nhưng Uỷ ban châu Âu kiện ra Toà Công lý EU. Ngày 29/04/2025, toà phán quyết rằng cấp quốc tịch đổi lấy khoản đầu tư định trước, không đòi hỏi mối liên hệ thật với đất nước, là trái luật EU. Malta sau đó ngừng chương trình. Chương trình thường trú của Malta (MPRP) là chương trình riêng, không phải đối tượng của phán quyết này.
Síp đóng chương trình quốc tịch đầu tư vào tháng 11/2020, sau khi một loạt phóng sự điều tra cho thấy hộ chiếu được cấp cho người có lý lịch đáng ngờ. Người đang chờ không được xét tiếp, và như bài về thu hồi quốc tịch trong chuyên mục này kể, cả người đã có hộ chiếu cũng bị rà lại.
Nhìn ra quy luật
- Người đã có thẻ thường được giữ, vì tước quyền đã cấp dễ bị kiện. Nhưng gia hạn về sau là chỗ dễ trục trặc.
- Người đang chờ là nhóm rủi ro nhất. Họ đã bỏ tiền, chưa có quyền gì, và phụ thuộc hoàn toàn vào điều khoản chuyển tiếp.
- Chương trình bị chỉ trích công khai thường đóng nhanh hơn dự kiến. Châu Âu siết thị thực vàng nhiều năm trước khi từng nước thật sự đóng.
Gia đình tự bảo vệ thế nào
Anh Quang ở Đà Lạt đang cân nhắc giữa thị thực vàng Hy Lạp và một chương trình châu Âu khác đang bị tranh luận ở quốc hội nước đó. Lời khuyên cho anh cũng là lời khuyên chung: nộp sớm khi đã quyết, đừng chờ "đợt giá tốt"; giữ đủ bằng chứng ngày nộp và ngày chuyển tiền; với chương trình đang bị tranh luận, hỏi luật sư bản dự thảo luật có điều khoản chuyển tiếp ra sao; và đừng dồn toàn bộ kế hoạch gia đình vào một chương trình duy nhất.
Trang chương trình trên AIDinhCu ghi rõ chương trình nào đã đóng, như thị thực vàng Tây Ban Nha, và cố vấn trên trang chủ không đề xuất chương trình đã đóng. Chính sách có thể đổi nhanh hơn tốc độ cập nhật của bất kỳ trang tổng hợp nào; hãy đối chiếu với công báo và cơ quan di trú của nước đó trước khi chuyển tiền.
Đang giữ thị thực vàng Tây Ban Nha thì có gia hạn được không?
Được. Luật tổ chức 1/2025 cho người đã được cấp giữ thẻ tới hết hạn và gia hạn theo luật có hiệu lực lúc cấp lần đầu, với điều kiện vẫn đáp ứng yêu cầu đầu tư ban đầu.
Thường trú Malta có bị ảnh hưởng bởi phán quyết năm 2025 không?
Phán quyết của Toà Công lý EU nhắm vào chương trình quốc tịch qua đầu tư. Chương trình thường trú MPRP là chương trình riêng; nên theo dõi thông báo của cơ quan Malta về mọi điều chỉnh.
Chương trình đóng thì có được hoàn tiền đầu tư không?
Thường chỉ phí nộp hồ sơ có thể được hoàn nếu hồ sơ chưa xét, như Canada năm 2014. Tiền đã vào bất động sản, quỹ hay dự án thì đi theo hợp đồng đầu tư, không theo số phận chương trình.
Có dấu hiệu nào báo trước một chương trình sắp đóng?
Có: chỉ trích công khai từ Uỷ ban châu Âu hay các nước lớn, dự luật sửa đổi trong quốc hội, điều tra báo chí về người được cấp. Không dấu hiệu nào chắc chắn, nhưng nên nộp sớm nếu đã quyết.
