Tháng 4/2016, Uỷ ban Chứng khoán Mỹ (SEC) cáo buộc chủ khu trượt tuyết Jay Peak ở Vermont dùng sai khoảng 200 triệu USD trong số hơn 350 triệu USD huy động từ nhà đầu tư EB-5. Đó là vụ lớn nhất trong lịch sử chương trình, nhưng không phải vụ duy nhất. Với gia đình Việt đang chọn dự án EB-5 để định cư Mỹ, các vụ đổ vỡ đã công khai là tài liệu thẩm định tốt nhất: chúng cho thấy rủi ro trông như thế nào từ trước khi sụp, và chuyện gì xảy ra với thẻ xanh của nhà đầu tư sau đó.
- Jay Peak (Vermont): SEC khởi kiện tháng 4/2016; hơn 350 triệu USD vốn EB-5 từ hàng trăm nhà đầu tư nhiều nước, khoảng 200 triệu bị cáo buộc dùng sai mục đích.
- A Chicago Convention Center: SEC khởi kiện ngày 06/02/2013; hơn 145 triệu USD vốn và 11 triệu USD phí từ hơn 250 nhà đầu tư, phần lớn từ Trung Quốc.
- Đạo luật Cải cách và Liêm chính EB-5 năm 2022 bổ sung quỹ liêm chính, kiểm toán và yêu cầu công bố thông tin với trung tâm vùng.
- Nhà đầu tư EB-5 phải nộp đơn I-829 chứng minh vốn và việc làm để gỡ điều kiện thẻ xanh.
Jay Peak: khi tiền của dự án sau trả cho dự án trước
Jay Peak là khu trượt tuyết có thật, ở vùng núi phía bắc Vermont sát biên giới Canada. Chủ sở hữu và ban điều hành dùng EB-5 để gọi vốn cho một chuỗi dự án: khách sạn, công viên nước, sân băng, và sau cùng là một nhà máy công nghệ sinh học ở thị trấn Newport. Theo SEC, tiền của các dự án sau được dùng để bù chỗ thiếu của dự án trước, theo kiểu mà SEC gọi là "giống mô hình Ponzi", và một phần lớn bị dùng cho mục đích cá nhân, kể cả mua căn hộ cao cấp.
Điều đáng học: những dự án đầu của Jay Peak đã được xây thật, khách thật đến trượt tuyết. Nhà đầu tư nhìn vào công trình hiện hữu và tin rằng chủ dự án có năng lực. Rủi ro nằm ở dòng tiền giữa các dự án — thứ không nhìn thấy từ bên ngoài.
Sau khi SEC vào cuộc, toà án chỉ định một người tiếp quản tài sản. Nhiều nhà đầu tư ở các giai đoạn đã xây xong vẫn đi tiếp được hồ sơ thẻ xanh; nhà đầu tư ở dự án nhà máy dang dở thì gặp khó lớn hơn nhiều, vì việc làm không được tạo ra.
Chicago: công trình chỉ tồn tại trên giấy
Vụ A Chicago Convention Center khác hẳn. Người đứng sau dự án quảng bá một khách sạn và trung tâm hội nghị gần sân bay O'Hare, kèm những danh hiệu môi trường nghe rất ấn tượng. Theo SEC, các tuyên bố về giấy phép, đối tác khách sạn và tình trạng dự án là sai sự thật. Tiền được gom về nhưng công trình không bao giờ thành hình. SEC can thiệp năm 2013, trước khi phần lớn tiền bị tẩu tán, và toà án sau đó lập quỹ phân phối lại tiền cho nhà đầu tư.
Bài học ở đây là kiểm từng tuyên bố có thể kiểm được: giấy phép xây dựng của thành phố, thoả thuận nhượng quyền với thương hiệu khách sạn, hợp đồng với nhà thầu. Những thứ này có chủ thể thứ ba xác nhận được.
Chuyện gì xảy ra với thẻ xanh của nhà đầu tư
Đây là phần người ngoài ít biết. Nhà đầu tư EB-5 nhận thẻ xanh có điều kiện hai năm, rồi phải nộp I-829 chứng minh vốn đã được đầu tư đúng và việc làm đã được tạo ra. Dự án đổ vỡ thì nhà đầu tư có thể mất cả tiền lẫn quyền thường trú — dù chính họ là nạn nhân. Gia đình đã bán nhà, cho con chuyển trường, sắp xếp cả cuộc sống quanh việc định cư, giờ phải tìm một diện cư trú khác để ở lại Mỹ. Đạo luật năm 2022 bổ sung một số bảo vệ cho nhà đầu tư không liên quan tới sai phạm khi trung tâm vùng bị chấm dứt, nhưng các bảo vệ này có điều kiện và không thay được việc chọn đúng dự án ngay từ đầu.
Dấu hiệu cảnh báo rút ra từ các vụ việc
- Một chủ dự án, nhiều dự án nối tiếp, gọi vốn liên tục: cần xem tiền của từng dự án có tách bạch không.
- Tuyên bố không kiểm được: "sắp có giấy phép", "đang đàm phán với thương hiệu lớn".
- Lợi tức hoặc hoàn vốn được hứa chắc chắn — vừa là dấu hiệu rủi ro, vừa có thể trái nguyên tắc vốn chịu rủi ro.
- Không có kiểm toán độc lập, hoặc báo cáo cho nhà đầu tư chậm và sơ sài.
- Phí hành chính cao bất thường so với mặt bằng chung, chảy về bên liên quan tới chủ dự án.
Thẩm định như thế nào khi ở Việt Nam
Anh Bảo ở TP.HCM chọn dự án EB-5 bằng cách tự làm ba việc: thuê luật sư Mỹ độc lập — không do dự án giới thiệu — đọc tài liệu chào bán; tra hồ sơ tố tụng của chủ dự án và trung tâm vùng trên các cơ sở dữ liệu toà án công khai; và hỏi lịch sử của các dự án cũ cùng trung tâm vùng: bao nhiêu nhà đầu tư đã gỡ điều kiện thẻ xanh, bao nhiêu đã được hoàn vốn. Câu trả lời cho câu thứ ba nói nhiều hơn mọi tờ giới thiệu.
Xem tiếp
Trang EB-5 vùng ưu tiên và EB-5 tiêu chuẩn trên AIDinhCu ghi mức vốn và lưu ý; mục tiêu định cư Mỹ trên cố vấn đặt EB-5 cạnh các đường khác. Thông tin về dự án và trung tâm vùng nên được đối chiếu với USCIS, với kho thông cáo của SEC, và với luật sư Mỹ có giấy phép trước khi chuyển tiền.
Nhà đầu tư Jay Peak có mất thẻ xanh không?
Kết quả khác nhau theo từng giai đoạn dự án. Nhiều người ở các phần đã xây xong vẫn gỡ được điều kiện; người ở dự án dang dở gặp khó hơn vì việc làm không được tạo ra như kế hoạch.
Dự án có trung tâm vùng được USCIS chấp thuận thì có an toàn không?
Không hẳn. Chấp thuận trung tâm vùng không phải là bảo đảm của nhà nước về dự án hay về khả năng hoàn vốn. Từng dự án vẫn cần thẩm định riêng.
Luật năm 2022 có bảo vệ nhà đầu tư khi dự án bị lừa đảo không?
Đạo luật Cải cách và Liêm chính EB-5 năm 2022 thêm kiểm toán, quỹ liêm chính và một số bảo vệ cho nhà đầu tư không liên quan tới sai phạm. Phạm vi bảo vệ có điều kiện; nên hỏi luật sư áp dụng thế nào cho hồ sơ cụ thể.
Tra lịch sử pháp lý của chủ dự án ở đâu?
Có thể tra thông cáo và hồ sơ khởi kiện trên trang của SEC, cơ sở dữ liệu toà án liên bang Mỹ, và hồ sơ đăng ký doanh nghiệp của bang. Luật sư Mỹ độc lập có thể làm việc này nhanh hơn.
