Ông Khang có nhà ở Cần Thơ, một căn hộ ở Lisbon mua khi làm thị thực vàng, tài khoản ở Dubai, và hai con: một ở Việt Nam, một ở châu Âu. Nếu ông mất mà không có di chúc phù hợp, ba hệ luật sẽ cùng lên tiếng, và chúng không nhất thiết đồng ý với nhau. Gia đình định cư đầu tư thường lo kỹ chuyện hồ sơ, nguồn tiền, nhưng ít ai ngồi xuống tính chuyện tài sản sẽ chia thế nào khi tài sản nằm ở nhiều nước.
- Bộ luật Dân sự 2015 của Việt Nam: thừa kế theo luật của nước mà người chết có quốc tịch; riêng bất động sản theo luật nơi có bất động sản.
- Người có cả quốc tịch Việt Nam và nước ngoài: khi luật dẫn chiếu tới quốc tịch, áp dụng pháp luật Việt Nam.
- Quy chế thừa kế của Liên minh châu Âu số 650/2012 chọn luật theo nơi thường trú cuối cùng, nhưng cho phép chọn luật quốc tịch trong di chúc.
- Đan Mạch và Ireland không tham gia Quy chế này.
Luật Việt Nam chọn luật nào
Bộ luật Dân sự 2015 có một chương về pháp luật áp dụng với quan hệ có yếu tố nước ngoài. Điều 680 quy định thừa kế theo luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết; còn việc thực hiện quyền thừa kế với bất động sản theo luật của nước nơi có bất động sản. Điều 681 quy định năng lực lập di chúc theo luật quốc tịch, còn hình thức di chúc được công nhận nếu phù hợp với luật nơi lập, nơi cư trú, nơi có quốc tịch hoặc nơi có bất động sản.
Điểm ít người biết nằm ở Điều 672: nếu người đó có nhiều quốc tịch, trong đó có quốc tịch Việt Nam, thì pháp luật áp dụng là pháp luật Việt Nam. Ông Khang vừa có quốc tịch Việt Nam vừa có quốc tịch Caribe — theo góc nhìn của toà án Việt Nam, luật Việt Nam chi phối phần động sản của ông.
Châu Âu chọn luật nào
Liên minh châu Âu dùng Quy chế số 650/2012, áp dụng từ tháng 8/2015 ở các nước thành viên trừ Đan Mạch và Ireland. Quy chế lấy luật của nơi người chết thường trú lúc mất làm luật chung cho toàn bộ di sản, nhưng cho phép người lập di chúc chọn luật của nước mình mang quốc tịch.
Với ông Khang, nếu ông sống phần lớn thời gian ở Việt Nam, toà án Bồ Đào Nha nhiều khả năng xác định nơi thường trú là Việt Nam. Nếu ông chuyển hẳn sang Lisbon, luật Bồ Đào Nha có thể chi phối cả di sản — kể cả các quy định về phần bắt buộc dành cho người thân. Một dòng chọn luật trong di chúc giúp loại bỏ sự mơ hồ này.
Phần di sản bắt buộc: di chúc không làm được mọi thứ
Nhiều hệ luật dành một phần di sản cho người thân bất kể di chúc viết gì. Ở Việt Nam, Điều 644 Bộ luật Dân sự quy định con chưa thành niên, cha mẹ, vợ chồng, và con đã thành niên không có khả năng lao động được hưởng ít nhất hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật, trừ khi họ từ chối hoặc không có quyền hưởng. Bồ Đào Nha, Ý, Hy Lạp cũng có cơ chế phần bắt buộc, với tỷ lệ khác nhau. Di chúc định cho một người con toàn bộ tài sản có thể bị điều chỉnh khi chia.
Thuế thừa kế: mỗi nước một cách
- Việt Nam: thu nhập từ nhận thừa kế bất động sản chịu thuế 10%, nhưng được miễn giữa vợ chồng, cha mẹ và con, ông bà và cháu, anh chị em ruột.
- Bồ Đào Nha: không có thuế thừa kế riêng mà thu thuế trước bạ trên phần nhận thừa kế, miễn cho vợ chồng, con cháu và cha mẹ.
- Ý: có thuế thừa kế với mức thấp cho vợ chồng và con, kèm phần miễn thuế lớn cho mỗi người nhận.
- Mỹ: người không cư trú có tài sản tại Mỹ, như nhà hay cổ phiếu Mỹ, chỉ được miễn thuế di sản liên bang trên phần giá trị rất nhỏ, khoảng 60.000 USD — thấp hơn nhiều so với công dân Mỹ.
- UAE và phần lớn các nước Caribe trong nhóm quốc tịch đầu tư: không có thuế thừa kế, nhưng vẫn cần thủ tục pháp lý để chuyển tài sản.
Một di chúc hay nhiều di chúc
Cách thường được luật sư khuyên là lập di chúc riêng cho tài sản ở từng nước, theo đúng hình thức của nước đó: di chúc ở Bồ Đào Nha lập trước công chứng viên Bồ Đào Nha cho căn hộ ở Lisbon, di chúc đăng ký ở UAE cho tài khoản ở Dubai, di chúc ở Việt Nam cho nhà đất ở Cần Thơ. Lợi ích là mỗi bộ hồ sơ thừa kế chỉ cần giấy tờ của nước đó, không phải dịch và hợp pháp hoá một di chúc nước ngoài.
Cái bẫy chết người: di chúc lập sau thường có câu "huỷ bỏ mọi di chúc trước đây". Nếu không viết cẩn thận, di chúc Bồ Đào Nha lập sau có thể vô tình huỷ di chúc Việt Nam lập trước. Mỗi di chúc phải ghi rõ chỉ áp dụng cho tài sản ở nước đó, và không huỷ di chúc cho tài sản ở nước khác.
Thủ tục thực tế cho người thừa kế ở nước ngoài
Người con ở châu Âu nhận thừa kế nhà ở Cần Thơ phải làm thủ tục khai nhận di sản tại tổ chức hành nghề công chứng ở Việt Nam, với giấy tờ lập ở nước ngoài được hợp pháp hoá lãnh sự và dịch công chứng. Nếu người con đã thôi quốc tịch Việt Nam, quyền nhận nhà đất có thể bị giới hạn, và có thể chỉ được hưởng giá trị. Ngược lại, người con ở Việt Nam nhận căn hộ ở Lisbon cần Giấy chứng nhận Thừa kế châu Âu hoặc thủ tục tương đương ở Bồ Đào Nha.
Sắp xếp sớm, khi mọi người còn khoẻ
Khi gia đình chọn chương trình trên cố vấn AIDinhCu, hãy nghĩ thêm một bước: tài sản sẽ nằm ở những nước nào, và ai sẽ nhận. Trang thị thực vàng Bồ Đào Nha và thị thực vàng UAE nói về điều kiện giữ thẻ. Luật thừa kế và thuế thừa kế mỗi nước thay đổi theo thời gian; hãy nhờ luật sư ở Việt Nam và ở từng nước có tài sản cùng soạn, và đối chiếu với văn bản luật hiện hành.
Có quốc tịch Việt Nam và Grenada thì luật nước nào chia tài sản?
Theo Bộ luật Dân sự Việt Nam, người có nhiều quốc tịch trong đó có quốc tịch Việt Nam thì áp dụng pháp luật Việt Nam khi luật dẫn chiếu tới quốc tịch. Riêng bất động sản luôn theo luật nơi có bất động sản.
Di chúc lập ở Việt Nam có dùng được cho căn hộ ở Bồ Đào Nha không?
Về hình thức có thể được công nhận, nhưng phải dịch, hợp pháp hoá và đi qua thủ tục ở Bồ Đào Nha. Lập thêm di chúc riêng ở Bồ Đào Nha cho tài sản ở đó thường đơn giản hơn.
Con nhận thừa kế nhà ở Việt Nam có phải nộp thuế không?
Thừa kế bất động sản giữa cha mẹ và con được miễn thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam. Quan hệ cha mẹ và con cũng thuộc nhóm được miễn lệ phí trước bạ; người nhận vẫn nộp các khoản phí công chứng, thẩm định và đăng ký theo quy định.
Lập nhiều di chúc ở nhiều nước có bị mâu thuẫn không?
Có thể, nếu di chúc sau có câu huỷ mọi di chúc trước. Mỗi di chúc phải ghi rõ phạm vi tài sản ở nước đó và không huỷ di chúc cho tài sản ở nước khác.
