Anh Bình có hộ chiếu Saint Lucia được hai năm, vẫn sống và kinh doanh ở Đà Nẵng. Một hôm anh hỏi: "Giờ mình là công dân Saint Lucia, có phải nộp thuế ở Việt Nam nữa không?" Câu trả lời là có — và câu hỏi đó cho thấy một hiểu lầm rất phổ biến. Quốc tịch quyết định bạn được cầm hộ chiếu nước nào. Thuế, ở gần như mọi nước, lại do nơi bạn thật sự sống quyết định. Hai chuyện này tách rời nhau, và chọn chương trình định cư mà nhập làm một thì dễ tính sai cả kế hoạch tài chính.
- Phần lớn các nước đánh thuế thu nhập theo cư trú, không theo quốc tịch.
- Người là cư trú thuế Việt Nam chịu thuế thu nhập cá nhân Việt Nam trên thu nhập toàn cầu, dù cầm hộ chiếu nước nào.
- Mỹ là ngoại lệ lớn: công dân và người có thẻ xanh chịu thuế Mỹ trên thu nhập toàn cầu dù sống ở đâu.
- Thẻ thị thực vàng không tự biến người giữ thẻ thành người cư trú thuế ở nước cấp thẻ.
Hộ chiếu là quyền đi lại, không phải địa chỉ thuế
Khi một nước cấp quốc tịch qua đầu tư, nó cấp cho bạn quyền làm công dân: cầm hộ chiếu, được bảo hộ lãnh sự, được về sống bất cứ lúc nào. Nó không kéo theo việc thu nhập của bạn bắt đầu chịu thuế ở đó. Các đảo như St Kitts và Nevis hay Vanuatu không đánh thuế thu nhập cá nhân, và điều đó thường được nhắc trong tài liệu quảng bá. Nhưng lợi ích ấy chỉ có nghĩa với người thật sự chuyển sang sống ở đó. Người ở lại Việt Nam vẫn là người cư trú thuế Việt Nam.
Luật Thuế thu nhập cá nhân của Việt Nam đánh thuế người cư trú trên thu nhập phát sinh cả trong lẫn ngoài lãnh thổ. Luật không hỏi bạn có bao nhiêu hộ chiếu. Nó hỏi bạn sống ở đâu, nhà ở đâu, công việc và gia đình ở đâu.
Ngoại lệ lớn: nước Mỹ đánh thuế theo quốc tịch
Mỹ gần như là nước lớn duy nhất đánh thuế công dân của mình trên thu nhập toàn cầu dù họ sống ở đâu. Người có thẻ xanh cũng bị đối xử như vậy, kể cả khi đã về Việt Nam sống phần lớn thời gian. Với gia đình chọn EB-5, đây là thay đổi lớn nhất về tài chính: từ ngày nhận thẻ xanh, thu nhập từ công ty, nhà cho thuê hay cổ tức ở Việt Nam đều phải khai với Sở Thuế vụ Mỹ (IRS), dù có được trừ phần thuế đã nộp ở Việt Nam hay không.
Muốn thoát nghĩa vụ này phải từ bỏ thẻ xanh hoặc quốc tịch Mỹ đúng thủ tục, và người có nhiều tài sản có thể phải nộp thuế khi rời đi. Gia đình có tài sản lớn ở Việt Nam nên tính phần này trước khi chọn Mỹ, không phải sau.
Thị thực vàng không phải là cư trú thuế
Thẻ thị thực vàng Hy Lạp hay Bồ Đào Nha cho quyền cư trú, nhưng không ai thành người cư trú thuế chỉ vì cầm thẻ. Người giữ thẻ mà sống ở Hà Nội thì vẫn là người cư trú thuế Việt Nam. Ngược lại, nếu gia đình chuyển sang sống thật ở Lisbon theo diện thu nhập thụ động D7, gia đình sẽ trở thành người cư trú thuế Bồ Đào Nha và chịu thuế ở đó trên thu nhập toàn cầu — điều mà nhiều người chỉ phát hiện sau khi đã chuyển đi.
Ngân hàng các nước ngày càng hỏi kỹ nơi cư trú thuế thật. Năm 2018, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố danh sách các chương trình quốc tịch và cư trú qua đầu tư có rủi ro bị dùng để che nơi cư trú thật, và nhiều chương trình Caribe nằm trong danh sách đó. Khai sai nơi cư trú với ngân hàng không làm thay đổi nghĩa vụ thuế, chỉ tạo thêm rủi ro.
Bốn câu hỏi về thuế trước khi chọn nước
- Trung tâm cuộc sống của gia đình sẽ ở đâu trong năm năm tới? Nếu vẫn ở Việt Nam, thuế của nước cấp thẻ gần như không liên quan; điều quan trọng là có rơi vào diện chịu thuế như Mỹ hay không.
- Thu nhập đến từ đâu? Tiền cho thuê nhà ở Việt Nam, lợi nhuận công ty ở Việt Nam vẫn bị đánh thuế tại Việt Nam theo nguồn, dù bạn sống ở đâu.
- Nước định đến có thuế tài sản, thuế thừa kế không? Một số nước không đánh thuế thu nhập cao nhưng thu thuế thừa kế nặng, hoặc ngược lại.
- Việt Nam có hiệp định tránh đánh thuế hai lần với nước đó không? Hiệp định quyết định phần thuế đã nộp ở một nước có được trừ ở nước kia hay không.
Anh Bình nên làm gì
Với anh Bình, hộ chiếu Saint Lucia là công cụ đi lại và một phương án dự phòng. Nó không thay đổi nghĩa vụ thuế của anh ở Việt Nam chừng nào anh còn sống và kinh doanh ở Đà Nẵng. Nếu một ngày anh thật sự chuyển cả gia đình đi, câu hỏi thuế lúc đó là về nước anh đến sống, và phải được tính kỹ trước khi chuyển — không phải chuyện của tấm hộ chiếu.
Cách hiểu này cũng giúp tránh một bẫy khác: chọn chương trình chỉ vì "không thuế". Một chương trình phù hợp là chương trình đúng với nơi gia đình sẽ thật sự sống.
Đặt thuế vào kế hoạch định cư
Cố vấn AIDinhCu chấm chương trình theo mục tiêu và ngân sách, không theo lời hứa về thuế. Khi so các nước, hãy xem thêm trang danh sách chương trình và mục tiêu phương án dự phòng. Quy định thuế thay đổi theo năm và tuỳ hoàn cảnh từng người; hãy hỏi chuyên gia thuế có giấy phép ở cả Việt Nam và nước định đến trước khi quyết định.
Có quốc tịch nước không thu thuế thu nhập thì có được miễn thuế Việt Nam?
Không, nếu bạn vẫn là người cư trú thuế Việt Nam. Quốc tịch không quyết định nghĩa vụ thuế; nơi bạn thật sự sống mới quyết định.
Có thẻ xanh Mỹ nhưng sống ở Việt Nam thì có phải khai thuế Mỹ không?
Có. Người có thẻ xanh bị Mỹ coi là người cư trú thuế và phải khai thu nhập toàn cầu với IRS, dù sống ở đâu, cho tới khi từ bỏ thẻ đúng thủ tục.
Cầm thẻ thị thực vàng Hy Lạp có phải nộp thuế ở Hy Lạp không?
Không chỉ vì cầm thẻ. Bạn chịu thuế Hy Lạp khi trở thành người cư trú thuế ở đó, hoặc với thu nhập phát sinh tại Hy Lạp như tiền cho thuê bất động sản ở đó.
Hiệp định tránh đánh thuế hai lần giúp gì?
Hiệp định xác định nước nào có quyền đánh thuế khoản thu nhập nào, và cho phép trừ phần thuế đã nộp ở nước này khi tính thuế ở nước kia, để cùng một khoản thu nhập không bị đánh thuế hai lần.
